เชียงใหม่เป็นเมืองประเทศราชของไทย

ช่วง พ.ศ. 2317 – 2476

ใน พ.ศ. 2301 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกอบกู้เอกราชได้สำเร็จสามารถขับไล่อิทธิพลของพม่าในบริเวณภาคกลาง และรวบรวมบ้านเมืองที่แตกแยกเป็นชุมนุมต่างๆ ให้รวมกันเป็นปึกแผ่นได้สำเร็จและทรงมีพระประสงค์จะขับไล่อิทธิพลของพม่าให้หมดไปจากหัวเมืองเหนือ

ใน พ.ศ. 2317 สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชยกกองทัพมาตีพม่าที่เมืองเชียงใหม่ แต่พม่าป้องกันไว้ได้ ไทยจึงต้องยกทัพกลับขณะนั้นพญากาวิละและอนุชาคิดว่าควรสวามิภักดิ์ต่อคนไทยด้วยกัน จึงเอาใจออกจากพม่าและร่วมมือกับพญาจ่าบ้าน (บุญมา)ไปแจ้งกองทัพไทยที่ตั้งอยู่เมืองกำแพงเพชรให้ทราบถึงการสวามิภักดิ์ขอการสนับสนุนชาวเมืองเพื่อโจมตีทัพพม่า สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชโปรดฯ ให้เจ้าพระยาจักรีและเจ้าพระยาสุรสีห์ยกกองทัพล่วงหน้าขึ้นมาทางลำปาง ทัพของพญากาวิละและทัพของพระยาจ่าบ้านได้นำกำลังสมทบกันโจมตีเมืองเชียงใหม่และขับไล่กองทัพพม่าออกจากเชียงใหม่ได้สำเร็จในปี พ.ศ. 2317

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงทรงโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้พญาจ่าบ้านเป็นพระยาวชิรปราการ เจ้าเมืองเชียงใหม่ และให้พญากาวิละเป็นเจ้าเมืองลำปาง แต่งตั้งเจ้าน้อยธรรมลังกาเป็นอุปราชเมืองลำปาง ขณะที่ไทยยกกองทัพจากเมืองเชียงใหม่ผ่านเมืองลำปางก่อนกลับกรุงธนบุรี เจ้าพระยาสุรสีห์ได้สู่ของพระนางศรีอโนชาพระธิดาของเจ้าฟ้าชายแก้ว ซึ่งเป็นต้นราชสกุลเจ้าเจ็ดตนและเป็นพระบิดาของพญากาวิละอันมีบทบาทสำคัญในการฟื้นฟูล้านนา เจ้าฟ้าชายแก้ว พญากาวิละและพระอนุชาทั้ง 6 คน ได้แก่ เจ้าคำสม เจ้าน้อยธรรมลังกา เจ้าดวงทิพย์ เจ้าหมูหล้า เจ้าคำฝั้น และเจ้าบุญมา จึงพร้อมใจกันยกพระนางศรีอโนชาให้แก่เจ้าพระยาสุรสีห์ ซึ่งต่อมา พระนางศรีอโนชาได้มีบทบาทสำคัญในการสร้างชื่อเสียงให้แก่ราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนอย่างมาก และพระนางมีส่วนเสริมสร้างพระบารมีและพระเกียรติราชวงศ์จักรีและเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างวงศ์เจ้าเจ็ดตนกับราชวงศ์จักรีของกรุงรัตนโกสินทร์มีพระนามปรากฏในเอกสารในพระราชพิธีพระบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกว่า “พระอัครชายาในกรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาทศรีอโนชา”

ในปี พ.ศ. 2318 พม่าได้ยกกองทัพมาล้อมเมืองเชียงใหม่พญาจ่าบ้านได้ให้เล็ดลอดมาขอความช่วยเหลือจากพญากาวิละและจากพระเจ้าตากสินมหาราช พญากาวิละได้นำกองทัพนครลำปางไปช่วยรักษาเมืองเชียงใหม่ เมื่อกองทัพของพระเจ้าตากสินมหาราชยกทัพไปสนับสนุน จึงขับไล่พม่าแตกพ่ายไป การรบในครั้งนี้ทำให้พระยากาวิละได้รับสมญานามว่า พระยาช้าง คู่กับพระยาเสือคือเจ้าพระยาสุรสีห์

พ.ศ.2319 พม่าได้ยกทัพมาตีเชียงใหม่และลำปางอีกเจ้าทั้งเจ็ดองค์พี่น้องไม่อาจต้านทานทัพพม่าได้ จึงอพยพหนีมาตั้งอยู่ที่เมืองสวรรคโลก เมื่อพม่ายกทัพกลับแล้ว จึงกลับมาอยู่ในนครลำปางดังเดิม

พ.ศ. 2321 กองข้าหลวงไทยที่ส่งมาตรวจราชการในหัวเมืองเหนือได้กระทำโจรกรรมแย่งชิงสิ่งของราษฎรทำให้พญาจ่าบ้านเจ้าเมืองเชียงใหม่ และพญากาวิละเจ้าเมืองลำปางไม่พอใจเป็นอย่างยิ่ง จึงนำกำลังไล่ล่าฆ่าฟันพวกขุนนางไทย ทำให้สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงกริ้วเป็นอย่างมาก จึงมีพระราชโองการเรียกพญาจ่าบ้านและพญากาวิละเข้าเฝ้าและพิพากษาโทษ ให้เฆี่ยนและจองจำในคุกภายหลังพญากาวิละได้ขออาสานำกำลังไปตีเมืองเชียงแสนเพื่อไถ่โทษส่วนพญาจ่าบ้านนั้นได้ล้มป่วยและเสียชีวิตที่กรุงธนบุรี

พญากาวิละคุมกำลังชาวเมืองลำปางตีเมืองเชียงแสนได้สำเร็จทั้งๆที่อยู่ในภาวะขาดแคลนอาหาร พญากาวิละได้กวาดต้อนชาวเชียงแสน ชาวจีน และชาวไทยลื้อ ลงมายังเมืองลำปาง พอดีกับช่วงนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จขึ้นครองราชย์เป็นปฐมกษัตริย์แห่ราชวงศ์จักรีใน พ.ศ. 2325 เจ้าพระยาสุรสีห์เป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล พญากาวิละได้นำสิ่งของและเชลยศึกไปถวาย สมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พญากาวิละขึ้นครองเมืองเชียงใหม่เจ้าน้อยธรรมลังกาเป็นพระยาธรรมลังกา อุปราชเมืองเชียงใหม่เจ้าคำสมเป็นพระยานครลำปาง ครองเมืองลำปาง เจ้าดวงทิพย์เป็นอุปราชเมืองลำปาง เจ้าหมู่หล้าเป็นเจ้าราชวงศ์ เมืองลำปาง เจ้าคำฝั้นเป็นพระยาบุรีรัตน์ หัวเมืองแก้ว เมืองเชียงใหม่ พร้อมทั้งพระราชทานเครื่องยศตามอย่างประเทศราชทุกประการ

การปกครองเชียงใหม่ในฐานะประเทศราชของไทยนั้น รัฐบาลกลางทั้งในธนบุรีและรัตนโกสินทร์ตอนต้นต่างมีนโยบายสนับสนุนให้เชียงใหม่เป็นเมืองหน้าด่านฝ่ายเหนือที่เข้มแข็งเพียงพอที่จะป้องกันการรุกรานจากพม่า การช่วยเหลือสนับสนุนเชียงใหม่ทำไในหลายรูปแบบทั้งสนับสนุนด้านอาวุธ การส่งกองทัพไปสนับสนุนยามเกิดสงครามนอกจากนี้ยังให้อิสระในการปกครองตนเองอย่างมาก โดยรัฐบาลกลางใช้วิธีคุมโดยอ้อม เช่น การพระราชทานตำแหน่งการเข้าเฝ้าเพื่อรับตราตั้ง การเข้าร่วมพิธีการสำคัญต่างๆ เช่น งานพระบรมศพ งานถือน้ำพิพัฒน์สัตยา การส่งเครื่องราชบรรณาการและส่วย เป็นต้น

การปกครองเชียงใหม่ในสมัยต่อมาหลังจากสิ้นพระเจ้ากางิละแล้วมีเหตุสำคัญๆ คือ

พระยาธรรมลังกา ซึ่งดำรงตำแหน่งอุปราชเมืองเชียงใหม่เป็นกำลังสำคัญที่จะช่วยยกทัพไปตีเมืองสาด พร้อมกับจับตัวราชาจอมหงส์เจ้าเมืองสาด ลงไปกรุงเทพฯใน พ.ศ. 2345 และขับไล่พม่าใน พ.ศ. 2347 ความสามารถของพระยาอุปราชธรรมลังกาเป็นที่ยอมรับกันทั่ว เมื่อพระเจ้ากาวิละถึงแก่พิราลัย ขุนนางและชาวเมืองเชียงใหม่จึงยกให้เป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ต่อมาใน พ.ศ. 2359

พระยาธรรมลังกาได้นำช้างเผือกไปถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงได้รับพระการุณาโปรดกล้าฯให้เลื่อนยศเป็นพระยาเชียงใหม่ช้างเผือก ชาวเชียงใหม่เรียกพระองค์ว่า “เจ้าช้างเผือก” ช่วงที่พระยาธรรมลังกาปกครองบ้านเมืองมีความสงบเรียบร้อย มีการปฏิสังขรณ์วัดวาอารามที่สำคัญ เช่น วัดพระธาตุศรีจอมทอง ด้านการทำนุบำรุงบ้านเมืองได้ขุดคูเมืองชั้นนอก ตั้งแต่แจ่งกู่เฮืองไปจนถึงประตูหายยาและได้ก่อกำแพงเมืองชั้นนอก ตั้งแต่แจ่งศรีภูมิล้อมไปด้านใต้นอกจากนั้นได้ขุดเหมืองเลียบริมถนนในเวียงจากแจ่งหัวลินไปแจ่งศรีภูมิและต่อไปถึงแจ่ขะต้ำ

หลังจากพระธรรมลังกาถึงแก่อสัญกรรม พระยาคำฝั้นซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งอุปราชเมืองเชียงใหม่ได้รับพระราชทานเลื่อนยศเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2364 พระยาคำฝั้นปกครองเชียงใหม่ได้เพียง 3 ปี นับเป็นการปกครองเมืองที่มีระยะสั้นกว่าเจ้าเมืองเชียงใหม่ทุกองค์ ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า “บ้านเมืองกลียุค” เพราะเกิดความขัดแย้งระหว่าพระยาคำฝั้นกับพระยาราชวงศ์คำมูล

ภายหลังพระยาคำฝั้นถึงแก่อสัญกรรม พระยาพุทธวงศ์ซึ่งเป็นบุตรของเจ้าฟ้าชายแก้ว ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2367 และนับเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ที่ปกครองยาวนานที่สุด ถึง 20 ปี และเป็นช่วงที่บ้านเมืองสงบสุขเนื่องจากพม่าทำสงครามกับอังกฤษ ขณะเดียวกันเริ่มมีชาวอังกฤษเข้ามาติดต่อทำการค้าเกี่ยวกับไม้สักและกิจการนี้ได้ขยายตัวในเวลาต่อมา

ในปลายสมัยของพระยาพุทธวงศ์ซึ่งชราภาพมากแล้ว พระยามหาวงศ์ ซึ่งเป็นบุตรของพระยาธรรมลังกาและดำรงตำแหน่งอุปราชเมืองเชียงใหม่ได้เป็นผู้บริหารกิจการบ้านเมือง และใน พ.ศ. 2390 ก็ได้รับตำแหน่งเป็นพระยามหาวงศ์เจ้าเมืองเชียงใหม่ ในรัชสมัยพระยามหาวงศ์มีการทำสงครามเชียงตุงถึง 3 ครั้ง ครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 3 และสองครั้งที่ในรัชกาลที่ 4 พระยามหาวงศ์ได้เลื่อนยศเป็นพระเจ้ามโหตรประเทศใน พ.ศ.1296 เพื่อเป็นกำลังใจในการทำสงครามเชียงตุงครั้งที่ 3 แต่ไม่สามารถตีเมืองเชียงตุงได้สำเร็จ

ใน พ.ศ. 2396 พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงศ์ ซึ่งเป็นบุตรของพระเจ้ากาวิละ ชาวเมืองเรียกพระองค์ว่า “เจ้าชีวิตอ้าว” ได้เลื่อนตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ พระเจ้ากาวิโลรสใช้การปกครองที่เฉียบขาดจนประชาชนเกรงกลัวไม่กล้ากระทำผิด พระองค์ได้จัดการปรับปรุงกฎหมายและการตัดสินคดีความต่างๆ และได้ปฏิสังขรณ์วัดและสถานที่สำคัญหลายแห่ง สมัยนี้มีชาวอังกฤษและคนในบังคับอังกฤษเดินทางเข้ามาติดต่อค้าขายและเช่าทำป่าไม้มากขึ้น จนเกิดกรณีพิพาทคดีความป่าไม้ นอกจากนี้ก็เริ่มมีการเผยแผ่คริสตศาสนาขึ้นที่เชียงใหม่

หลังจากเจ้ากาวิโลรสถึงแก่พิราลัย พระเจ้าอินทวิชยานนท์ซึ่งชาวเมืองเรียกพระองค์ว่า “เจ้าหลวงตาขาว” เดิมชื่อเจ้าอินทนนท์เป็นบุตรพระยาราชวงศ์มหาพรหมคำคง ซึ่งเป็นบุตรของพระยาคำฝั้นได้เลื่อนเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ใน พ.ศ. 2413 เจ้าอินทนนท์เป็นบุตรเขยของพระเจ้ากาวิโลรสด้วยการสมรสกับเจ้าเทพไกรสร เจ้าอินทนนท์และเจ้าเทพไกรสรให้กำเนิดพระราชชายาเจ้าดารารัศมีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชชายาเจ้าดารารัศมีได้ทำหน้าที่เชื่อมสัมพันธ์ระหว่างไทยเหนือและไทยใต้ให้ประสานเป็นแผ่นดินเดียวกัน

ใน พ.ศ. 2452เจ้าอินทนนท์ได้เลื่อนยศเป็น พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าเมืองเชียงใหม่ ในสมัยที่พระเจ้าอินทวิชยานนท์ปกครองเชียงใหม่นั้น บ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง เจ้าเทพไกรสรชายามีความเฉลียวฉลาดรอบรู้ในราชการจึงได้ช่วยเป็นผู้สำเร็จราชการบ้านเมืองทั่วไป

ในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ รัฐบาลกลางได้ดำเนินนโยบายรวมหัวเมืองประทศราชล้านนาเข้าเป็นส่วนหนึ่งของไทย โดยส่งข้าหลวงขึ้นมาประจำการที่เชียงใหม่เป็นครั้งแรกใน พ.ศ. 2417 และปฏิรูปการปกครองมณฑลพายัพในเวลาต่อมา ทำให้เจ้าเมืองเชียงใหมาสูญเสียอำนาจและผลประโยชน์ตามลำดับ หลังจากพระเจ้าอินทวิชยานนท์ถึงแก่พิราลัยแล้วรัฐบาลกลางได้ผนวกเชียงใหม่เป็นส่วนหนึ่งของไทย

เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ต่อมาคือ เจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์ เดิมชื่อเจ้าน้อยสุริยะ เป็นบุตรของพระเจ้าอินทวิชยานนท์กับเจ้ารินคำ ธิดาของเจ้าไชยลังกาพิศาลกุล เจ้าน้อยสุริยะ ดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าราชบุตรใน พ.ศ. 2432 ต่อมาใน พ.ศ. 2436 ได้เป็นเจ้าราชวงศ์ รับราชการตำแหน่งเสนามหาดไทยและเสนาทหารใน พ.ศ. 2440 ได้เป็นเจ้าอุปราชและได้เลื่อนเป็นเจ้าอินทวโรรสสุริยวงศ์เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ แต่เป็นเจ้าเมืองที่ไม่มีอำนาจในการปกครองบ้านเมือง เพราะราชการทั้งปวงขึ้นกับข้าหลวงประจำนครซึ่งเป็นข้าราชการที่มาจากส่วนกลาง

เมื่อเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ ถึงแก่อสัญกรรมใน พ.ศ. 2452 พลตรีเจ้าแก้วนวรัฐ ซึ่งเป็นบุตรของพระเจ้าอินทวิชยานนท์ ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่เป็นองค์สุดท้าย ซึ่งตรงกับรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 7 พระองค์ทรงปรับปรุงการปกครองของล้านนา ทรงยกเลิกระบบมณฑลเทศาภิบาล